WikiSysop: bnz

2022-05-08T15:13:22Z

bnz

←Starija inačica		Inačica od 15:13, 8. svibnja 2022.
Redak 1:		Redak 1:
	~~<!--'''Azidi'''-->~~[[Datoteka:Azide-2D.png\|mini\|desno\|200px\|Azidna funkcionalna grupa]]		[[Datoteka:Azide-2D.png\|mini\|desno\|200px\|Azidna funkcionalna grupa]]
	'''Azidi''' (prema franc. ''azote'': [[Dušik\|dušik]]), soli dušikovodične (azidne) kiseline, HN<sub>3</sub>. Azid je anion formule N<sub>3</sub><sup>−</sup>.		'''Azidi''' (prema franc. ''azote'': [[Dušik\|dušik]]), soli dušikovodične (azidne) kiseline, HN<sub>3</sub>. Azid je anion formule N<sub>3</sub><sup>−</sup>.
	To je [[konjugirana baza]] [[Azidna kiselina\|azidne kiseline]]. Azid je i funkcionalna grupa u organskoj kemiji, RN<sub>3</sub>. N<sub>3</sub><sup>−</sup> je linearni [[Anion\|anion]] koji je [[Izoelektričnost\|izoelektričan]] sa [[Ugljik dioksid\|CO<sub>2</sub>]] i [[Dušični oksid\|N<sub>2</sub>O]]. Po [[Teorija valentnih veza\|teoriji valentnih veza]], azid se može opisati pomoću nekoliko rezonantnih struktura, od kojih je jedna bitnija <big>N<sup>−</sup>=N<sup>+</sup>=N<sup>−</sup></big>.		To je [[konjugirana baza]] [[Azidna kiselina\|azidne kiseline]]. Azid je i funkcionalna grupa u organskoj kemiji, RN<sub>3</sub>. N<sub>3</sub><sup>−</sup> je linearni [[Anion\|anion]] koji je [[Izoelektričnost\|izoelektričan]] sa [[Ugljik dioksid\|CO<sub>2</sub>]] i [[Dušični oksid\|N<sub>2</sub>O]]. Po [[Teorija valentnih veza\|teoriji valentnih veza]], azid se može opisati pomoću nekoliko rezonantnih struktura, od kojih je jedna bitnija <big>N<sup>−</sup>=N<sup>+</sup>=N<sup>−</sup></big>.

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-08-30T00:47:46Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

[[Datoteka:Azide-2D.png|mini|desno|200px|Azidna funkcionalna grupa]]
'''Azidi''' (prema franc. ''azote'': [[Dušik|dušik]]), soli dušikovodične (azidne) kiseline, HN3. Azid je anion formule N3−.
To je [[konjugirana baza]] [[Azidna kiselina|azidne kiseline]]. Azid je i funkcionalna grupa u organskoj kemiji, RN3. N3− je linearni [[Anion|anion]] koji je [[Izoelektričnost|izoelektričan]] sa [[Ugljik dioksid|CO2]] i [[Dušični oksid|N2O]]. Po [[Teorija valentnih veza|teoriji valentnih veza]], azid se može opisati pomoću nekoliko rezonantnih struktura, od kojih je jedna bitnija <big>N−=N+=N−</big>.

==Neorganski azidi==
Azidi formiraju i kovalentne i ionske spojeve sa metalima. [[Natrij azid|Natrijev azid]], NaN3, je sol koja ima široku uporabu kao aktivator [[Zračni jastuk|zračnih jastuka]] u [[Automobil|automobilima]] putem sljedeće reakcije:

: 2 NaN3(s) → 2 Na(s) + 3 N2(g)

[[Olovni azid|Olovni azid]] [[Olovo (element)|Pb]]([[Dušik|N]]3)2 se koristi kao [[Inicijalni eksploziv|inicijalni eksploziv]]. Kovalentni azidi su brojni, a jedan primjer je [Co(NH3)5N3]Cl2. Metalo-organski azid je [[Trimetilsillil azid|trimetilsilil azid]], koji se ponekad koristi kao bezvodni izvor N3−.

==Azidi u biokemiji==
Azidni anion je toksičan, djeluje inhibirajuće na funkciju [[Citokrom c oksidaza|citokrom c oksidaze]] na taj način što se ireverzibilno vezuje za hemov kofaktor, na sličan način kao što je proces vezivanja cijanidnog aniona. Azidne soli se koriste u proučavanju [[Mutageneza|mutageneze]].

==Organski azidi==
Organski azidi se koriste u korisnim [[Organska reakcija|organskim reakcijama]]. Terminalni dušik je blago nukleofilan. Azidi lako istiskuju molekularni dušik, svojstvo koje se koristi u mnogim reakcijama kao što je [[Staudinger reakcija|Staudingerova ligacija]] ili [[Curtius pregradnja|Curtisovo pregrađivanje]] ili na primjer u sintezi γ-imino-β-enamino estera.
U [[Azidno alkilna Huisgen cikloadicija|azidno alkilnoj Huisgen cikloadiciji]], organski azidi reagiraju kao [[1,3-dipol]]i.
Primjeri organskih azida su kemijski reagens [[Fenil azid|fenil azid]] i antivirusni lijek [[Zidovudin]].
Jedan od uobičajenih azida je [[Tosil azid|tosil azid]] ovdje u reakciji sa [[Norborandien|norborandienom]] u reakciji ubacivanja dušika.

==Dutt-Wormall reakcija==
Klasična metoda za sintezu azida je '''Dutt-Wormall reakcija''' u kojoj [[Diazonij sol|diazonij soli]] reagiraju sa [[Sulfonamidi|sulfonamidima]] stvarajući diazoaminosulfinate koji [[Hidroliza|hidrolizom]] daju azide i sulfinsku kiselinu.

==Sigurnost==
*[[Natrij azid]] je toksičan ([[LD50|LD50]] oralno (štakori) = 27 mg/kg) i može biti apsorbiran kroz kožu. Energično reagira sa [[Ugljik disulfid|CS2]], [[Brom|bromom]], [[Dušična kiselina|dušičnom kiselinom]],[[Dimetil sulfat|dimetil sulfatom]] i cijelim nizom teških metala uključujući [[Bakar (element)|bakar]] i [[Olovo (element)|olovo]]. Natrij azid eksplozivno se raspada kada se zagrije do temperature 275 °C ili više. Koristi se kao izvor plina u zračnim jastucima.
*Poznat je i borov azid koji je pak prije služio prije kao punjenje u detonatorima (upaljačima). Jedan je od najosjetljivijih i najotrovnijih azida.
*Azidi se više ne proizvode sbog svojih mana, ali se jedino koristi olov azid, kao upaljač (detonator) na udar u metku.
*Azidi [[Teški metali|teških metala]] kao što je olovni azid su vrlo nestabilni inicijalni eksplozivi koji detoniraju zbog udara ili zagrijavanja.
*U reakciji sa vodom ili Brønstedovim kiselinama oslobađa se izuzetno toksična i eksplozivna [[Azidna kiselina|azidna kiselina]].
*Poznato je da natrij azid i polimerno vezani azidi kao reagensi reagiraju sa [[Diklormetan|diklormetanom]] i [[Kloroform|kloroformom]] pri čemu formiraju diazidometan i triazidometan koji su nestabilni u otopinama visokih koncentracija. Različite razarajuće eksplozije su prijavljene kao posljedica koncentriranja reakcijske smjese pomoću rotacijskog isparivača.
*Azidi teških metala koji su visoko eksplozivni pod tlakom ili udarom nastaju kada otopinu natrijevog azida ili pare [[Azidna kiselina|HN3]] dođu u kontakt s teškim metalima ili njihovim solima. Azidi teških metala mogu se pod određenim uvjetima akumulirati, primjerice u metalnim cijevima i na metalnim dijelovima različite opreme (rotacijski isparivači, oprema za liofilizaciju, sustavi za hlađenje, cijevi za otpadne vode), što može dovesti do jakih eksplozija. Pojedini organski i kovalentni azidi klasificirani su kao jako eksplozivni i toksični (neorganski azidi kao neurotoksini, azidni ion kao inhibitor [[Citokrom c oksidaza|citokrom c oksidaze]].
*Kruti [[Jodoazid|jodoazid]] je eksplozivan i ne smije se pripremati bez otapala.

[[Kategorija:Kemijski spojevi]]

Azidi - Povijest promjena

WikiSysop: bnz

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica