WikiSysop: Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Cite journal +{{Citiranje časopisa)

2021-11-26T02:24:19Z

Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Cite journal +{{Citiranje časopisa)

←Starija inačica		Inačica od 02:24, 26. studenoga 2021.
Redak 14:		Redak 14:
	\| molekulska masa =		\| molekulska masa =
	\| izgled = Bezbojni sirup		\| izgled = Bezbojni sirup
	\| gustoća = 1,6845 g⋅cm<sup>−3</sup> (25 °C, 85%) <ref> {{~~Cite journal~~		\| gustoća = 1,6845 g⋅cm<sup>−3</sup> (25 °C, 85%) <ref> {{Citiranje časopisa
	\| author=Christensen, J. H. and Reed, R. B.		\| author=Christensen, J. H. and Reed, R. B.
	\| year=1955		\| year=1955

WikiSysop: Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Cite web +{{Citiranje weba)

2021-11-11T06:24:05Z

Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Cite web +{{Citiranje weba)

←Starija inačica		Inačica od 06:24, 11. studenoga 2021.
Redak 23:		Redak 23:
	}}</ref> <br>		}}</ref> <br>
	1,834 g⋅cm<sup>−3</sup> (krutina) <ref>		1,834 g⋅cm<sup>−3</sup> (krutina) <ref>
	{{~~Cite web~~		{{Citiranje weba
	\| url=https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/4231		\| url=https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/4231
	\| title=CAMEO Chemicals Datasheet - Phosphoric Acid		\| title=CAMEO Chemicals Datasheet - Phosphoric Acid

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-10-05T03:32:21Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

{{Infookvir kemijski spoj
| formula = <chem> H3PO4 </chem>
| slika = Phosphoric-acid-2D-dimensions.png
| slika_opis = Struktura fosforne kiseline
| slika1 = Phosphoric-acid-3D-balls.png
| slika_opis1 =
| IUPAC nomenklatura = Fosforna kiselina
| ostala imena = Ortofosforna kiselina
| CAS = 7664-38-2
| EC = E338
| UN = 1805
| RTECS = TB6300000
| molarna masa = 97,994 g·mol−1
| molekulska masa =
| izgled = Bezbojni sirup
| gustoća = 1,6845 g⋅cm−3 (25 °C, 85%) <ref> {{Cite journal
| author=Christensen, J. H. and Reed, R. B.
| year=1955
| title=Design and Analysis Data—Density of Aqueous Solutions of Phosphoric Acid Measurements at 25 °C.
| journal=Ind. Eng. Chem.
| volume=47 | issue=6 | pages=1277–1280
| doi=10.1021/ie50546a061
}}</ref> 
1,834 g⋅cm−3 (krutina) <ref>
{{Cite web
| url=https://cameochemicals.noaa.gov/chemical/4231
| title=CAMEO Chemicals Datasheet - Phosphoric Acid
}}</ref>
| tališteK =
| tališteC = 40 – 42,4 °C
| vrelišteK =
| vrelišteC = 212 °C
| tlak para = 0,03 mmHg (20 °C)
| topljivost = Topivo u [[etanol]]u
| dipolni moment =
| slika2 = Phosphoric-acid-3D-vdW.png
| slika_opis2 = 3D model fosforne kiseline
| oblik molekule =
| izvor znkops =
| znakovi opasnosti = {{znakovi opasnosti|C}}
| NFPA 704 = {{NFPA 704 |H = 3 |F = 0| R = 0}}
}}

[[datoteka:Flasche Coca-Cola 0,2 Liter.jpg|mini|desno|300px|Za razliku od ostalih [[Bezalkoholno piće|bezalkoholnih pića]] koji sadrže [[Limunska kiselina|limunsku kiselinu]], [[Coca-Cola]] sadrži fosfornu kiselinu.]]

'''Fosforna kiselina''' (točnije '''ortofosforna kiselina'''), H3PO4, najvažnija je od mnogih [[fosfor]]ovih [[kiseline|kiselina]] koje sadrže [[kisik]]. U bezvodnom stanju to je [[kristal]]na tvar [[talište|tališta]] 42,35 °C, a koncentrirana vodena otopina (obično 85%-tna) [[sirup]]asta je tekućina. Dobiva se izgaranjem bijelog fosfora (ili fosfornih [[para]]) i otapanjem nastalog fosforova(V) oksida u vodi, ili reakcijom prirodnih [[apatit]]a i [[fosforit]]a sa [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]]. Vodena otopina fosforne kiseline djeluje kao srednje jaka, triprotonska kiselina, pa se od nje odvode tri niza [[soli]]: normalni fosfati (PO43-), hidrogenfosfati (HPO42-) i dihidrogenfosfati (H2PO4-). Svi dihidrogenfosfati topljivi su u vodi, a od ostalih su topljivi samo oni [[Alkalijski metali|alkalijskih metala]]. Zagrijavanjem na [[temperatura|temperaturu]] višu od 200 [[celzij|°C]] fosforna kiselina prelazi, uz gubitak [[voda|vode]], u difosfornu (pirofosfornu) kiselinu, H4P2O7 (soli: difosfati ili pirofosfati). Pri još višim temperaturama nastaje trifosforna kiselina i tako dalje, sve do [[polimer]]ne ravnolančaste polifosforne kiseline (soli: polifosfati), odnosno cikličke metafosforne kiseline (HPO3)n (soli: metafosfati). Ortofosforna se kiselina najviše koristi za proizvodnju svih vrsta [[Fosfati|fosfata]], zatim za [[dekapiranje]] ([[Nagrizanje (metal)|nagrizanje]]) [[čelik]]a, proizvodnju sredstava za zaštitu [[metal]]a od [[korozija|hrđanja]], u proizvodnji [[lijek]]ova i drugo. Jedna je od malobrojnih neškodljivih, neotrovnih kiselina, zato služi i kao sredstvo za zakiseljivanje mnogih [[Bezalkoholno piće|bezalkoholnih pića]] (na primjer [[Coca-Cola|Coca-Cole]]). <ref> '''fosforna kiselina (točnije ortofosforna kiselina)''', [http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=20222] "Hrvatska enciklopedija", mrežno izdanje, Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, pristupljeno 21. 8. 2020. </ref>

== Opis ==
Fosforna kiselina (ortofosforna kiselina, fosfatna kiselina, anorganska fosforova(V) kiselina, puni sustavni naziv; tetraoksofosforna(V) kiselina) je anorganska fosforova(V) kiselina, kemijske formule H3PO4. Najvažnija je kiselina od mnogih kiselina [[fosfor]]a koje sadrže [[kisik]]. U bezvodnom je stanju (obliku) kristalna tvar tališta 42,35 °C i gustoće 1,834 g/cm3, a kao koncentrirana vodena otopina (obično 85%-tna) gusta je sirupasta tekućina. Dobro se otapa u vodi i etanolu.

Dobiva se ''mokrim postupkom'', u kojem se fosforna [[ruda]] (prirodni apatita i fosforit) otapa [[sumporna kiselina|sumpornom kiselinom]] (dobivena kiselina sadržava nešto nečistoća iz rude, pa se koristi za proizvodnju [[Gnojivo|umjetnih gnojiva]]), te ''toplinskim postupkom'', u kojom izgaranjem (sagorijevanjem) bijeloga fosfora ili fosfornih para, nastalih pri proizvodnji fosfora u električnim pećima, te otapanjem nastaloga fosforova(V) oksida (pentoksida) u vodi, nastaje puno čišći proizvod (primjenjuje se u proizvodnji hrane i deterdženata).

Vodena otopina fosforne kiseline, djeluje kao srednje jaka triprotonska kiselina, pa se od nje odvode tri niza [[sol]]i:

* normalni [[fosfati]] (anion PO43-)
* [[hidrogenfosfati]] (HPO42-) i
* [[dihidrogenfosfati]] (H2PO4-).

Svi dihidrogenfosfati topljivi su u vodi, a od ostalih su topljivi samo oni [[Alkalijski metali|alkalijskih metala]]. Zagrijavanjem ortofosforne kiseline na temperaturu višu od 200 °C uz gubitak vode nastaje ''difosforna kiselina'' (ili ''pirofosforna kiselina'') (H4P2O7), čije su soli difosfati (ili pirofosfati). 
Pri još višim temperaturama nastaje ''trifosforna kiselina'' itd., sve do polimerne ravnolančaste ''polifosforne kiseline'' (soli joj se nazivaju polifosfati), odnosno cikličke ''metafosforne kiseline'' (HPO3)n (soli joj se nazivaju metafosfati). Disocijacija fosforne kiseline dijeli H₃PO₄ na 3 molekule H₃+i na PO4-.

== Primjena ==
Ortofosforna se kiselina najviše koristi za proizvodnju svih vrsta fosfata, zatim za [[dekapiranje]] [[čelik]]a, proizvodnju sredstava za zaštitu metala od [[Korozija|hrđanja]], za izradu zubnih plomba (ispunâ), u proizvodnju lijekova i drugo. Jedna je od malobrojnih neškodljivih, neotrovnih kiselina, zato služi i kao sredstvo za [[konzervans|konzerviranje]] te za zakiseljivanje bezalkoholnih pića (na primjer [[Coca-Cola|Coca-Cole]]). 

=== Fosfati ===
{{glavni|Fosfati}}

'''Fosfati''' su [[sol]]i i [[ester]]i fosforne kiseline. U [[organska kemija|organskoj kemiji]] pod fosfatima (ili organofosfatima) se podrazumijeva ester fosforne kiseline. Fosfati su vrlo značajni u [[biokemija|biokemiji]]. [[Anion]] PO43− kao i njegovi kondenzati ([[polimeri]]) i organofosfati nazivaju se fosfati PO43− a [[molarna masa]] iznosi 94,973 [[gram|g]].[[Mol (mjerna jedinica)|mola]]−1. Fosfati se obično dobivaju iz raznih fosfornih [[minerali|minerala]].

=== Nagrizanje metala ===
{{glavni|Nagrizanje (metal)}}

'''Nagrizanje''' (kadšto i '''bajcanje''', '''dekapiranje''' ili '''luženje''') je [[kemija|kemijsko]]-[[tehnologija|tehnološka]] operacija pri kojoj se [[metal]]ni predmeti uranjaju u [[tekućine]] kako bi se očistili od [[oksidi|oksidnih slojeva]] nastalih [[korozija|korozijom]] (hrđa) ili pri [[valjanje|valjanju]] (okujina). Kao sredstva za nagrizanje metala upotrebljavaju se uglavnom [[Klorovodična kiselina|solna]] i [[sumporna kiselina]] različitih [[koncentracija]], zatim fosforna, [[Fluorovodična kiselina|fluorovodična]] i druge kiseline. Kako bi se spriječilo prekomjerno otapanje metalne površine, kupeljima za močenje dodaju se zaštitna sredstva ([[inhibitor]]i).

== Izvori ==
{{Izvori}}
*[[Hrvatska enciklopedija]], Broj 3 (Da-Fo), str. 700. Za izdavača: Leksikografski zavod Miroslav Krleža, Zagreb 2000.g. {{ISBN|953-6036-33-9}} .

[[Kategorija:Spojevi fosfora]]
[[Kategorija:Anorganske kiseline]]

Fosforna kiselina - Povijest promjena

WikiSysop: Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Cite journal +{{Citiranje časopisa)

WikiSysop: Bot: Automatska zamjena teksta (-{{Cite web +{{Citiranje weba)

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica