WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-11-03T00:59:25Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

[[datoteka:Corn Stover Tar from Pyrolysis by Microwave Heating.jpg|250px|mini|desno|Katranu slična tvar može se proizvesti iz stabljika [[kukuruz]]a [[grijanje]]m u [[mikrovalna pećnica|mikrovalnoj pećnici]]. Ovaj proces je poznat kao [[piroliza]].]]

[[datoteka:DachpappeVerschweißen.JPG|mini|desno|250px|Postavljanje [[Krovna ljepenka|krovne ljepenke]] kao [[Hidroizolacija|hidroizolacije]] na ravnim [[krov]]ovima.]]

[[datoteka:Birkenpech.JPG|mini|desno|250px|Katran [[Breza|breze]].]]

[[datoteka:Castrop NJR Aromatics GmbH IMGP7243.jpg|mini|desno|250px|Postrojenje za destilaciju katrana [[Kameni ugljen|kamenog ugljena]] (''Rütgers Chemicals'', [[Njemačka]]).]]

'''Katran''' ([[Turski jezik|tur]]. od [[Arapski jezik|arap]]. ''qaṭrān'') je gust, tekući ili polučvrsti, crni do smeđi proizvod [[Suha destilacija|suhe destilacije]] prirodnih [[goriva]] ([[Ogrjevno drvo|drva]], [[treset]]a, smeđeg i [[Kameni ugljen|kamenog ugljena]]) i nekih drugih [[Organska kemija|organskih tvari]]. Katran je po kemijskom sastavu smjesa [[ugljikovodici|ugljikovodika]] i njihovih derivata. Količina i kvaliteta katrana ovise ponajprije o [[temperatura|temperaturi]] na kojoj se obavlja suha destilacija te o vrsti i kvaliteti [[sirovina|sirovine]]. Industrijski se proizvodi katran kamenog i smeđeg ugljena te drvni katran. Najvažniji je katran kamenog ugljena. Glavni su proizvođači zemlje s razvijenom industrijom [[prirodni plin|prirodnoga plina]] i [[koks]]a (SAD, Rusija, Kanada, Velika Britanija, Francuska, Nizozemska, Njemačka). <ref> '''katran''', [http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=30916] "Hrvatska enciklopedija", Leksikografski zavod Miroslav Krleža, www.enciklopedija.hr, 2019.</ref>

Katran kamenog ugljena prva je tvar kojoj je [[kancerogen]]o djelovanje bilo znanstveno utvrđeno (1916. – 1918.).

== Katran kamenog ugljena ==
{{glavni|Kameni ugljen}}

Katran kamenog ugljena crna je, gusta [[tekućina]] svojstvena [[miris]]a, [[gustoća|gustoće]] 1,1 do 1,2 g/cm³. Polazni je materijal za proizvodnju umjetnih [[bojilo|bojila]], [[lijek]]ova, [[eksploziv]]a, [[polimer]]nih materijala, [[otapalo|otapala]] i mnogih drugih korisnih proizvoda. S obzirom na temperaturu na kojoj se obavlja destilacija, razlikuju se visokotemperaturni i niskotemperaturni katran.

=== Visokotemperaturni katran ===
'''Visokotemperaturni katran''', u koji se ubraja katran što ga proizvode [[koks]]are, nastaje suhom destilacijom na temperaturi od 750 do 1 300 °C. Sastoji se uglavnom od ugljikovodika aromatskoga reda: [[benzen]]a, [[naftalen]]a, [[antracen]]a i njihovih derivata. [[Frakcijska destilacija|Frakcijskom destilacijom]] katran se rastavlja u više frakcija (nazivaju se uljima): lako, srednje, teško, antracensko ulje. Nakon destilacije zaostaje katranska smola, koje ima u katranu više od 50%. Daljnjom preradbom pojedinih frakcija (rektifikacijom i kemijskom obradbom) dobiva se cio niz tehničkih ili kemijski čistih trgovačkih proizvoda.

==== Lako ulje ====
Iz lakog ulja dobivaju se benzen i njegovi derivati. Sirovi [[benzen]], onečišćen [[toluen]]om i [[ksilen]]ima, dolazi na [[tržište]] kao tehničko [[otapalo]], čisti benzen upotrebljava se za proizvodnju [[bojilo|bojila]], toluen za proizvodnju [[eksploziv]]a.

==== Srednje ulje ====
Srednje ulje sadrži [[Fenoli|fenol]] i veći dio u katranu sadržanoga [[naftalen]]a. Fenol je jak antiseptik; upotrebljava se za proizvodnju [[Pikrinska kiselina|pikrinske kiseline]] (eksploziva) i [[salicilna kiselina|salicilne kiseline]], sirovine za proizvodnju medicinskih preparata. Naftalen služi za proizvodnju bojila, [[ftalna kiselina|ftalne kiseline]] i drugih derivata.

==== Teško ulje ====
Teško ulje sadrži [[naftalen]] i mnoge druge organske spojeve, a upotrebljava se za [[impregnacija|impregnaciju]] [[Željeznica|željezničkih]] pragova i kao [[Loživa ulja|loživo ulje]].

==== Antracensko ulje ====
Antracensko ulje sadrži [[antracen]], koji se [[hlađenje]]m i [[kristalizacija|kristalizacijom]] izlučuje zajedno s drugim sličnim spojevima (fenatrenom, fluorenom i drugim). Zaostalo tekuće ulje upotrebljava se kao loživo ulje, za [[impregnacija|impregnaciju]] željezničkih pragova i za proizvodnju preparata za zaštitu drveća i voćaka ([[karbolineum]]).

==== Katranska smola ====
Katranska smola upotrebljava se za izradbu [[Izolacija|izolacijskih]] masa, [[Kit (materijal)|kitova]], [[nalič]]a za [[Metalna konstrukcija|željezne konstrukcije]], [[ugljen]]ih [[briketiranje|briketa]] i slično. Daljnjom destilacijom dobiva se iz katranske smole [[koks]] bez pepela za izradbu [[elektroda]].

=== Niskotemperaturni katran ===
Niskotemperaturni katran (švelni katran, primarni katran) dobiva se [[švelanje]]m, opreznom suhom destilacijom kamenog ugljena na temperaturi nižoj od 600 [[celzij|°C]]. Sastoji se od viših fenola i pretežito [[alifatski spojevi|alifatskih]] ugljikovodika (nafteni, laki [[benzin]]), po čemu se znatno razlikuje od "aromatskoga" katrana visoke temperature, a sličan je katranu smeđeg ugljena i nafti.

== Katran smeđeg ugljena ==
Katran smeđeg ugljena dobiva se suhom destilacijom bituminoznih vrsta smeđeg ugljena na niskoj temperaturi. Smeđe je boje, neugodna mirisa, na običnoj temperaturi ima [[konzistencija|konzistenciju]] [[maslac]]a. Po sastavu je sličan švelnomu katranu i nafti.

== Drvni katran ==
Drvni katran dobiven suhom destilacijom [[Bjelogorica|bjelogoričnoga drva]] na niskoj temperaturi (do 400 °C), nema veće vrijednosti, a upotrebljava se uglavnom kao gorivo. Vrjedniji je katran dobiven od [[Crnogorična šuma|crnogoričnoga drva]] (sadrži i [[terpentin]]sko ulje), a upotrebljava se za impregnaciju drva.

== Izvori ==
{{izvori}}

[[Kategorija:Građevinski materijali]]

Katran - Povijest promjena

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica