WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica

2021-12-11T01:00:46Z

Bot: Automatski unos stranica

Nova stranica

[[datoteka:Malachite green oxalate.jpg|mini|desno|300px|[[Malahitno zelena]].]]

[[datoteka:Crystal Violet in aqueous solution.jpg|mini|desno|300px|[[Gencijana violet|Kristalno ljubičasta]] kao [[otopina]].]]

[[datoteka:Basic Fuchsine in aqueous solution.jpg|mini|desno|300px|[[Fuksin]] u vodenoj otopini.]]

[[datoteka:Fluorescein-sample.jpg|mini|desno|300px|Fluorescein.]]

[[datoteka:Vodka and Blue Curacao (with Brilliant Blue FCF).jpg|mini|desno|300px|Umjetno plavo bojilo ili jarko plava [[Popis E brojeva|E133]].]]

'''Triarilmetanska bojila''' su [[bojilo|bojila]] koja se izvode strukturno od bezbojnog [[trifenilmetan]]a (C6H5)3CH. Najčešća među njima su trifenilmetanska, a manji dio pripada [[derivat]]ima difenil-naftilmetana C10H7·CH·(C6H5)2. U para-položaju prema centralnom [[ugljik]]ovu [[atom]]u moraju se u [[molekula|molekuli]] nalaziti na arilnim grupacijama najmanje dvije [[auksokromne skupine]]. [[Kromofor]] je ove skupine p-kinonoidna grupacija O=C6H4=O , odnosno 0=C6H4=NH. Prema broju i karakteru auksokromnih grupa dijele se ta bojila na trifenilmetanske derivate s dvije amino-grupe, na iste derivate s tri amino-grupe, na hidroksi-trifenilmetanske derivate, aminohidroksi-derivate i derivate difenilnaftilmetana. U svakoj od ovih grupa nalaze se bojila različitih svojstava bojenja: bazna, [[Kisela bojila|kisela]], močilna i bojeni lakovi. Ako molekula bojila sadrži grupu —COOH u o-položaju prema grupi —OH, bojilo je [[močilo|močilno]]. Uvođenjem [[Sulfonska kiselina|sulfonskih]] grupa u molekulu dobivaju se od baznih bojila kisela. Sulfonske grupe koje se nalaze u o-položaju prema centralnom ugljikovom atomu povećavaju postojanost prema [[Alkalije|alkalijama]]. Bojeni [[lak]]ovi nastaju od baznih bojila taloženjem s fosformolibdenskom ili fosforvolframskom kiselinom. Trifenilmetanskim bojilima postižu se neobično živahna, briljantna i čista obojenja crvene, ljubičaste, modre i zelene boje, ali su im postojanosti općenito niske, osobito na svjetlu i prema alkalnoj obradi. Zbog toga im upotreba sve više opada u korist postojanih bojila. Bazni predstavnici se najviše upotrebljavaju za bojenje [[svila|svile]] i močenog [[pamuk]]a, a kiseli i močilni za bojenje [[vuna|vune]]. Najveće količine ovih bojila troše se izvan [[tekstil]]ne upotrebe, i to za bojenje [[papir]]a, [[Drvo (materijal)|drveta]], [[šibica]], u proizvodnji [[Grafičke tehnike|grafičkih boja]], za [[Tinta|tinte]], kao boje u [[kozmetika|kozmetici]] i [[Prehrambeni aditivi|prehrambenoj industriji]].

== Priprema ==
Od mnogobrojnih preparativnih mogućnosti upotrebljavaju se za industrijsku proizvodnju trifenilmetanskih bojila uglavnom još samo ove tri metode:
* [[kondenzacija]] [[Aromatski spojevi|aromatskih]] [[Aldehidi|aldehida]] s arilaminima ili [[fenoli]]ma u bezbojne spojeve, takozvane leuko-spojeve, koji oksidacijom prelaze u bojilo. Ono se izolira kao sol s nekom [[kiseline|kiselinom]] ili kao dvosol s nekom metalnom [[soli]]. Na primjer za pripravu malahitnog zelenila kondenzira se dimetilanilin s benzaldehidom, pa se nastala leukobaza (4,4'-tetrametildiaminotrifenilmetan) oksidira olovnim peroksidom u bojilo.
* [[oksidacija]] nekog difenilmetanskog spoja u odgovarajući supstituirani difenilkarbinol (takozvani "hidrol") i kondenzacija ovog s nekim aminom aromatskog reda, fenolom ili [[Naftoli|naftolom]], odnosno naftalensulfonskom kiselinom, u leuko-spoj, koji se oksidacijom prevodi u bojilo. Difenilmetanski spoj se oksidira pomoću [[mangan]]ova dioksida i [[Sumporna kiselina|sumporne kiseline]], a nastali hidrol se iz otopine ne izolira. Na primjer ''Naphthalingrun V'' ([[Indeks boje|C. I.]] 44025) priprema se oksidacijom 4,4/-tetrametildiaminodifenilmetana u 4,4'-tetrametildiaminodifenilkarbinol ("Michlerov hidrol"), koji se u 15%-tnoj sumpornoj kiselini kondenzira s naftalen-2,7-disulfonskom kiselinom, a zatim se leuko-spoj oksidira olovnim peroksidom u bojilo i prevede u dinatrijsku sol.
* kondenzacija 4,4/-tetrametildiaminobenzofenona, "Michlerova ketona", (CH3)2N·C6H4·CO·C6H4·N(CH3)2, ili njegovih analoga s aromatskim spojevima, u prisutnosti fosfornog oksiklorida ili tionilklorida. Za kondenzaciju se može upotrijebiti i sirova reakcijska smjesa dimetilanilina s [[fozgen]]om kao u produkciji "Michlerova ketona", s time da kao sredstvo za kondenzaciju u tom slučaju služi suvišak fozgena. Pretpostavlja se da u ovom
postupku nastaju iz "Michlerova ketona" i upotrijebljenih kiselinskih klorida intermedijarni spojevi tipa ketonklorida, koji se ne izoliraju (na primjer (CH3)2N·C6H4·C·C8H4·N(CH3)2 u slučaju upotrebe fozgena). Tom se metodom, na primjer, proizvodi [[Gencijana violet|kristalna ljubičasta]] (njem. ''Krystallviolett'' kondenzacijom dimetilanilina s ''Michlerovim ketonom''.

Ostale preparativne metode, i modifikacije navedenih, nemaju tehnološkog značenja.

== Podjela ==
Prema broju i karakteru auksokromnih grupa dijele se ta bojila na trifenilmetanske derivate s dvije amino-grupe, na iste derivate s tri amino-grupe, na hidroksi-trifenilmetanske derivate, aminohidroksi-derivate i derivate difenilnaftilmetana.

=== Diamino-derivati trifenilmetana ===
Od diamino-derivata trifenilmetana valja u prvom redu spomenuti [[malahitno zelenilo]], C.I. 42000. [[Patent plavo V]], C.I. 42051, priprema se kondenzacijom m-hidroksibenzaldehida sa 2 [[Mol (mjerna jedinica)|mola]] dietilanilina, sulfuriranjem i oksidacijom, a dolazi na [[tržište]] kao [[kalcij]]eva sol. Uz upotrebu benzaldehid-2,4-disulfonske kiseline i dietilanilina nastaje Patentblau VF, C.I. 42045; ako se mjesto dietilanilina uzme etilbenzil-anilin, dobiva se Patentblau A, C.I. 42080.

=== Triamino-derivati trifenilmetana ===
Triamino-derivati trifenilmetana obuhvaćaju niz proizvoda koji su danas izgubili svoju nekad veliku važnost. Tako je na primjer [[fuksin]], C.I. 42510, koji se dobiva grijanjem smjese [[anilin]]a i o- i p-toluidina s nitrobenzenom uz [[željezo]] i [[cink]]ov klorid ili s [[arsen]]skom kiselinom, bio jedno od prvih bojila koja su se proizvodila. Ako se na isti način obradi smjesa jednog mola p-toluidina s dva mola anilina, nastaje derivat 4,4/,4//-triaminotrifenilmetana, [[pararozanilin]], C.I. 42500. Važnu ulogu u industriji tinte, grafičkih boja, hektografskih masa i slično ima [[metil ljubičasta]] (njem. ''Methylviolett''), C.I. 42535, koji nastaje iz dimetilanilina produhavanjem zraka u prisutnosti vode, kuhinjske soli, bakarnog sulfata i fenola kao [[katalizator]]a. Pri tom se jedna metilna grupa oksidira u formaldehid i daje centralni atom ugljika za to bojilo, N-pentametilpararozanilin. [[Gencijana violet|Kristalna ljubičasta]] (njem. ''Krystallviolett''), C.I 42555, upotrebljava se za iste svrhe. Ako se s Michlerovim hidrolom kondenzira N-etil-N-(m-sulfobenzil)-metanilna kiselina, dobije se ''Echtsaureviolett 10B'', C. I. 42571. ''Patentblau AE'', C.I. 42576, nastaje analogno iz N-(m-sulfobenzil)-M-benzilanilina i Michlerova hidrola sulfuriranog u položaju 2. Za tekstilnu upotrebu značajan je ''Brillantindocyanin 6B'', C.I. 42660, koji ima mnogo bolje postojanosti nego druga bojila ove grupe; priprema se kondenzacijom p-klorbenzaldehida sa 2 mola N-(m-sulfobenzil)-N-etilanilina oksidacijom i kondenzacijom s p-fenetidinom. Neka praktički važna bojila ove grupe pripremaju se sulfuriranjem drugih manje važnih bojila. Tako na primjer ''Spritblau T'', C.I. 42775, dobiven feniliranjem fuksina anilinom na 180°C, daje nakon sulfuriranja produkte kojima svojstva zavise od stepena feniliranja i sulfuriranja, a poznati su pod nazivima ''Alkaliblau'' (C.I. 42750), [[vodeno plava]] ili ''Wasserblau'' (C.I. 42755) i [[metilno modrilo]] ili ''Tintenblau'' (C.I. 42780).

=== Amino-hidroksi-derivati trifenilmetana ===
Bojila iz grupe amino-hidroksi-derivata trifenilmetana su sva ljubičasta i modra. ''Chromoxanbrillantviolett SB'', C.I. 43550, dobiva se kondenzacijom p-klorbenzaldehida s o-krezotinskom kiselinom, oksidacijom i naknadnom kondenzacijom s p-toluidinom. Ako se o-krezotinska kiselina kondenzira s dietilanilinom, nastaje ''Chromoxanbrillantviolett RE'', C.I. 43565.

=== Hidroksi-derivati trifenilmetana ===
Hidroksi-derivati trifenilmetana obuhvaćaju manji broj proizvoda, kao na primjer ''Chromoxanreinblau B'', C.I. 43830, koji se proizvodi kondenzacijom o-krezotinske kiseline s 2,6-diklorbenzaldehidom.

=== Difenil-naftilmetanski derivati trifenilmetana ===
Od difenil-naftilmetanskih derivata treba spomenuti ''Viktoriareinblau BO'', C.I. 42595 (iz 4,4'-tetraetildiaminobenzofenona i N-c til-anaftilamina) i ''Naphthalingrün V'', C.I. 44025 kao diaminoderivate, a ''Chromoxanazurolblau R'', C.I. 44100 (dobiven kondenzacijom o-krezotinske kiseline s formaldehidom i oksidacijom u prisutnosti R-kiseline), kao hidroksi-derivat. <ref> "Tehnička enciklopedija" ('''Bojila'''), glavni urednik Hrvoje Požar, Grafički zavod Hrvatske, 1987.</ref>

== Izvori ==
{{izvori}}

== Vanjske poveznice ==
{{commons|Category:Triarylmethane dyes}}

[[Kategorija:Boje]]
[[Kategorija:Organski spojevi]]

Triarilmetanska bojila - Povijest promjena

WikiSysop: Bot: Automatski unos stranica